Rizedesin.comRİZE ŞEHİR REHBERİ
TRENAR
Tarihî Rize görünümü
📜 Binlerce yıllık şehir hafızası

Rhizaion’dan Rize’ye

Bir şehrin adının, tarihinin ve çayla değişen yaşamının Doğu Karadeniz’den günümüze uzanan hikâyesi.

Rize adının yolculuğu Eski Rize fotoğrafları
Rize’nin geçmişi

Deniz ile dağların arasında şekillenen kadim şehir

Rize, Doğu Karadeniz’in kıyısında, deniz ile yüksek dağlar arasında kurulmuş, binlerce yıllık geçmişe sahip tarihî bir şehirdir. Günümüzde çayı, yaylaları, dereleri ve yemyeşil doğasıyla tanınan Rize; antik çağlardan Roma ve Bizans dönemine, Trabzon İmparatorluğu’ndan Osmanlı Devleti’ne ve Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar uzanan köklü bir tarihî mirasa sahiptir.

Rize’nin tarih öncesi dönemlerine ait bilgiler sınırlıdır. Bölgenin yoğun ormanlarla kaplı, yağışlı ve engebeli yapısı, eski yerleşimlere ait arkeolojik izlerin günümüze ulaşmasını zorlaştırmıştır. Bu nedenle şehrin en eski tarihi, yazılı kaynaklar ve çevre bölgelerde bulunan tarihî belgeler üzerinden değerlendirilmektedir.

Şehrin adının hikâyesi

Rize’nin ilk adı neydi?

Rize’nin geçmişte kullanılan adı tek bir kelimeden oluşmaz. Bölgenin adıyla bugünkü şehir yerleşiminin adını birbirinden ayırmak gerekir.

Rhizius→Rhizios / Rhizus→Rhizaion / Rhizion→Rize
01

Kulku veya Kulkha

Rize ve çevresinin içinde bulunduğu Doğu Karadeniz coğrafyasıyla ilişkilendirilen en eski adlardan biridir. Ancak doğrudan bugünkü Rize şehrinin adı değil; daha geniş bir bölgeyi veya topluluğu ifade ettiği düşünülür.

02

Kolkhis

Antik çağlarda Rize’nin de içinde bulunduğu geniş Doğu Karadeniz kıyıları Kolkhis adıyla anılmıştır. Bu nedenle Kolkhis, Rize şehrinin birebir eski adı değil, şehrin içinde bulunduğu tarihî bölgenin adıdır.

03

Rhizius

Bugünkü Rize adıyla doğrudan bağlantılı bilinen en eski yazılı biçimdir. Arrianos, MS 131’de Trabzon’un doğusunda Rhizius adlı bir akarsudan söz etmiştir.

04

Rhizaion’dan Rize’ye

Roma ve Bizans kaynaklarında görülen Rhizios, Rhizus, Rhizaion ve Rhizion biçimleri; yerel söyleyiş ve Türkçenin etkisiyle yüzyıllar içinde kısalarak Rize adına dönüşmüştür.

ℹ️

Adın anlamı konusunda tek bir görüş yoktur. Bazı araştırmacılar ismi “kök”, “dağ eteği” veya “yamaç” anlamlarıyla ilişkilendirir. Kesin anlam tartışmalı olsa da bugünkü Rize adının Rhizius ve Rhizaion biçimlerinden geliştiği kabul edilmektedir.

DönemKullanılan isimAçıklama
MÖ 8. yüzyıl civarıKulku / KulkhaŞehrin değil, daha geniş coğrafyanın veya bölgedeki toplulukların adı
Antik ÇağKolkhisRize’nin içinde bulunduğu geniş Doğu Karadeniz bölgesi
MS 131RhiziusArrianos’un Rize çevresindeki akarsu için kullandığı ad
Roma ve BizansRhizios, Rhizus, Rhizaion, RhizionBugünkü Rize yerleşimiyle ilişkilendirilen tarihî biçimler
Osmanlı ve sonrasıRizeYerel söyleyiş ve Türkçenin etkisiyle yerleşen günümüzdeki biçim
Medeniyetler boyunca

Antik çağdan Cumhuriyet’e Rize

⚓

Antik dönem ve Pontos

Dağlık yapı kara ulaşımını zorlaştırdığı için deniz yolu tarih boyunca büyük önem taşıdı. Akarsu ağızlarında ve kıyı boyunca küçük limanlar, ticaret noktaları ve yerleşimler gelişti. Rize daha sonraki dönemlerde Kimmer, Med, Pers ve Pontos etkisi altında kaldı.

🏰

Roma ve Bizans

Pontos Krallığı’nın ardından Roma hâkimiyetine giren Rize, kıyı yolu ve deniz ulaşımında önem kazandı. MS 395’ten sonra Bizans sınırlarında kalan Rhizaion, savunma ve kıyı güvenliği bakımından tahkim edilmiş bir yerleşim oldu.

🛡️

Trabzon İmparatorluğu

1204’te kurulan Trabzon İmparatorluğu döneminde Rize, Trabzon ile doğudaki kıyı yerleşimleri arasında önemli bir geçiş ve savunma noktasıydı. Şehrin kalesi ve kıyı konumu askerî ve ticari değerini artırdı.

☾

Osmanlı dönemi

1461’de Trabzon’un fethiyle başlayan Osmanlı hâkimiyeti Rize ve çevresinde sonraki yıllarda kesinleşti. Rize uzun süre Trabzon’a bağlı bir kaza olarak yönetildi; 1877–1878 savaşı sonrasında Lazistan Sancağı’nın merkezi hâline geldi.

⚔️

İşgal ve kurtuluş

Rize, Birinci Dünya Savaşı sırasında 9 Mart 1916’da işgal edildi. Rusya’daki 1917 Devrimi sonrasında ordunun çekilmesiyle şehir 2 Mart 1918’de kurtuldu.

🇹🇷

Cumhuriyet dönemi

Rize 20 Nisan 1924’te il statüsüne kavuştu. Mustafa Kemal Atatürk, Karadeniz gezisi kapsamında 17 Eylül 1924’te Rize’yi ziyaret etti. Şehrin ekonomik yapısını değiştiren en önemli gelişme ise çay tarımının yaygınlaşması oldu.

Rize çay bahçeleri
🍃 Rize’nin kaderini değiştiren ürün

Çayın Rize’deki yeri ve önemi

Rize’nin bol yağışlı iklimi, nemi ve toprak yapısının çay yetiştiriciliğine uygun olduğunun anlaşılmasıyla Cumhuriyet’in ilk yıllarında bölgede çalışmalar başlatıldı. Zihni Derin’in öncülüğünde yürütülen çalışmalar sonucunda üretim giderek yaygınlaştı; 1940’lı yıllardan itibaren çay, Rize ekonomisinin temel faaliyetlerinden biri hâline geldi.

İstihdamÇay fabrikaları ve tarımsal üretim yeni iş alanları oluşturdu.
Kırsal ekonomiAile işletmeleri ve köy ekonomisi düzenli gelir kazandı.
Şehir kimliğiÇay, Rize’nin kültürü, misafirperverliği ve tanıtımıyla özdeşleşti.
Türkiye’nin çay merkeziRize, çay denildiğinde akla gelen ilk şehir hâline geldi.
Çay, Rize’de yalnızca bir tarım ürünü değil; günlük hayatın, emeğin, sohbetin ve şehir kültürünün ortak simgesidir.
Kısa kronoloji

Rize tarihinin dönüm noktaları

MÖ 8. yüzyıl

Kulku / Kulkha

Rize şehrinin birebir adı değil; Doğu Karadeniz ve Çoruh havzasıyla ilişkilendirilen eski bir bölge veya topluluk adı olarak değerlendirilir.

Antik Çağ

Kolkhis bölgesi

Rize, Yunan ve Roma kaynaklarında Kolkhis adı verilen geniş Doğu Karadeniz coğrafyasının içinde yer alıyordu.

MS 131

Rhizius

Arrianos, Trabzon’un doğusunda Rhizius adlı bir akarsudan söz etti. Bu ad, bugünkü Rize ile doğrudan bağlantılı bilinen en eski yazılı biçimlerden biridir.

Roma ve Bizans

Rhizios · Rhizus · Rhizaion

Farklı dillerin yazım ve telaffuz özellikleri nedeniyle yerleşimin adı birbirine yakın biçimlerde kaydedildi.

1204

Trabzon İmparatorluğu

Rize, Trabzon ile doğudaki kıyı yerleşimleri arasında önemli bir geçiş ve savunma noktası oldu.

1461–1470

Osmanlı hâkimiyeti

Trabzon’un fethinden sonra başlayan Osmanlı hâkimiyeti sonraki yıllarda Rize ve çevresinde kesinleşti.

9 Mart 1916

Rus işgali

Birinci Dünya Savaşı sırasında Rize işgal edildi; halk göç ve ağır yaşam koşullarıyla karşılaştı.

2 Mart 1918

Rize’nin kurtuluşu

Rus ordusunun çekilmesiyle Rize işgalden kurtuldu. 2 Mart bugün kurtuluş günü olarak kutlanmaktadır.

20 Nisan 1924

Rize il oldu

Cumhuriyet döneminde Rize vilayet, yani il statüsüne kavuştu.

1940’lı yıllar

Çayın yükselişi

Çay tarımı yaygınlaştı; fabrikalar, istihdam ve yeni bir şehir ekonomisi oluştu.

RİZE

Yalnızca çayın ve yeşilin değil, yaşayan tarihin şehri

Rize’nin içinde bulunduğu bölge tarih boyunca Kulku, Kulkha ve Kolkhis gibi adlarla anıldı; bugünkü şehirle doğrudan bağlantılı adlar ise Rhizius, Rhizios, Rhizus ve Rhizaion biçimlerinde kayda geçti. Bu tarihî ad yüzyıllar içinde sadeleşerek bugünkü Rize biçimini aldı.

Rize; antik çağlardan Cumhuriyet’e uzanan tarihi, çayla dönüşen ekonomisi ve kuşaktan kuşağa aktarılan şehir hafızasıyla Doğu Karadeniz’in en önemli kültür merkezlerinden biridir.