Rizedesin.comRİZE ŞEHİR REHBERİ
TRENAR
Tarihî Rize görünümü
📜 Binlerce yıllık şehir hafızası

Rhizaion’dan Rize’ye

Bir şehrin adının, tarihinin ve çayla değişen yaşamının Doğu Karadeniz’den günümüze uzanan hikâyesi.

Rize adının yolculuğu Eski Rize fotoğrafları
Rize’nin geçmişi

Deniz ile dağların arasında şekillenen kadim şehir

Rize, Doğu Karadeniz’in kıyısında, deniz ile yüksek dağlar arasında kurulmuş, binlerce yıllık geçmişe sahip tarihî bir şehirdir. Günümüzde çayı, yaylaları, dereleri ve yemyeşil doğasıyla tanınan Rize; antik çağlardan Roma ve Bizans dönemine, Trabzon İmparatorluğu’ndan Osmanlı Devleti’ne ve Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar uzanan köklü bir tarihî mirasa sahiptir.

Rize’nin tarih öncesi dönemlerine ait bilgiler sınırlıdır. Bölgenin yoğun ormanlarla kaplı, yağışlı ve engebeli yapısı, eski yerleşimlere ait arkeolojik izlerin günümüze ulaşmasını zorlaştırmıştır. Bu nedenle şehrin en eski tarihi, yazılı kaynaklar ve çevre bölgelerde bulunan tarihî belgeler üzerinden değerlendirilmektedir.

Şehrin adının hikâyesi

Rize’nin ilk adı neydi?

Rize’nin geçmişte kullanılan adı tek bir kelimeden oluşmaz. Bölgenin adıyla bugünkü şehir yerleşiminin adını birbirinden ayırmak gerekir.

Rhizius→Rhizios / Rhizus→Rhizaion / Rhizion→Rize
01

Kulku veya Kulkha

Rize ve çevresinin içinde bulunduğu Doğu Karadeniz coğrafyasıyla ilişkilendirilen en eski adlardan biridir. Ancak doğrudan bugünkü Rize şehrinin adı değil; daha geniş bir bölgeyi veya topluluğu ifade ettiği düşünülür.

02

Kolkhis

Antik çağlarda Rize’nin de içinde bulunduğu geniş Doğu Karadeniz kıyıları Kolkhis adıyla anılmıştır. Bu nedenle Kolkhis, Rize şehrinin birebir eski adı değil, şehrin içinde bulunduğu tarihî bölgenin adıdır.

03

Rhizius

Bugünkü Rize adıyla doğrudan bağlantılı bilinen en eski yazılı biçimdir. Arrianos, MS 131’de Trabzon’un doğusunda Rhizius adlı bir akarsudan söz etmiştir.

04

Rhizaion’dan Rize’ye

Roma ve Bizans kaynaklarında görülen Rhizios, Rhizus, Rhizaion ve Rhizion biçimleri; yerel söyleyiş ve Türkçenin etkisiyle yüzyıllar içinde kısalarak Rize adına dönüşmüştür.

ℹ️

Adın anlamı konusunda tek bir görüş yoktur. Bazı araştırmacılar ismi “kök”, “dağ eteği” veya “yamaç” anlamlarıyla ilişkilendirir. Kesin anlam tartışmalı olsa da bugünkü Rize adının Rhizius ve Rhizaion biçimlerinden geliştiği kabul edilmektedir.

DönemKullanılan isimAçıklama
MÖ 8. yüzyıl civarıKulku / KulkhaŞehrin değil, daha geniş coğrafyanın veya bölgedeki toplulukların adı
Antik ÇağKolkhisRize’nin içinde bulunduğu geniş Doğu Karadeniz bölgesi
MS 131RhiziusArrianos’un Rize çevresindeki akarsu için kullandığı ad
Roma ve BizansRhizios, Rhizus, Rhizaion, RhizionBugünkü Rize yerleşimiyle ilişkilendirilen tarihî biçimler
Osmanlı ve sonrasıRizeYerel söyleyiş ve Türkçenin etkisiyle yerleşen günümüzdeki biçim
Medeniyetler boyunca

Antik çağdan Cumhuriyet’e Rize

⚓

Antik dönem ve Pontos

Dağlık yapı kara ulaşımını zorlaştırdığı için deniz yolu tarih boyunca büyük önem taşıdı. Akarsu ağızlarında ve kıyı boyunca küçük limanlar, ticaret noktaları ve yerleşimler gelişti. Rize daha sonraki dönemlerde Kimmer, Med, Pers ve Pontos etkisi altında kaldı.

🏰

Roma ve Bizans

Pontos Krallığı’nın ardından Roma hâkimiyetine giren Rize, kıyı yolu ve deniz ulaşımında önem kazandı. MS 395’ten sonra Bizans sınırlarında kalan Rhizaion, savunma ve kıyı güvenliği bakımından tahkim edilmiş bir yerleşim oldu.

🛡️

Trabzon İmparatorluğu

1204’te kurulan Trabzon İmparatorluğu döneminde Rize, Trabzon ile doğudaki kıyı yerleşimleri arasında önemli bir geçiş ve savunma noktasıydı. Şehrin kalesi ve kıyı konumu askerî ve ticari değerini artırdı.

☾

Osmanlı dönemi

1461’de Trabzon’un fethiyle başlayan Osmanlı hâkimiyeti Rize ve çevresinde sonraki yıllarda kesinleşti. Rize uzun süre Trabzon’a bağlı bir kaza olarak yönetildi. 19. yüzyılda Trabzon Vilayeti’ne bağlı Lazistan Sancağı içinde yer aldı ve sancağın idari merkezlerinden biri hâline geldi.

⚔️

İşgal ve kurtuluş

Rize, Birinci Dünya Savaşı sırasında 9 Mart 1916’da işgal edildi. Rusya’daki 1917 Devrimi sonrasında ordunun çekilmesiyle şehir 2 Mart 1918’de kurtuldu.

🇹🇷

Cumhuriyet dönemi

29 Kasım 1923’te Lazistan adı yerine Rize kabul edildi; Rize 20 Nisan 1924’te il statüsüne kavuştu. 1933–1936 yıllarında Rize, Çoruh Vilayeti’nin merkezi oldu. Yol, eğitim, şehir hizmetleri ve çay tarımındaki gelişmeler Rize’nin idari, toplumsal ve ekonomik yapısını değiştirdi.

İdari kimliğin gelişimi

Lazistan Sancağı’ndan Rize Vilayeti’ne

Rize’nin bugünkü idari kimliği, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan düzenlemelerle oluştu.

01

Lazistan Sancağı

1864 Vilayet Nizamnamesi döneminde Lazistan Sancağı Trabzon Vilayeti’ne bağlıydı. Rize bu yapı içinde önemli bir kaza ve idari merkezdi; 1911–1913 dönemindeki resmî kayıtlarda sancağın merkezinin Rize olduğu görülür.

02

Belediye teşkilatı: 1869

1869 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi, Rize’de bir belediye meclisi ile belediye reisinin bulunduğunu kaydeder. İlk belediye reisi olarak İsmail Efendi’nin adı geçer ve 1869, Rize Belediyesinin kuruluş yılı kabul edilir.

03

Lazistan’dan Rize’ye

29 Kasım 1923’te Lazistan adı yerine Rize adı resmen kabul edildi. Bu değişiklik yalnız bir isim değişimi değil, Cumhuriyet dönemindeki yeni idari kimliğin başlangıcıydı.

04

Rize’nin il oluşu

20 Nisan 1924’te Rize vilayet merkezi oldu ve 1924 Anayasası doğrultusunda il statüsü kazandı. O tarihte Atina (bugünkü Pazar) ve Hopa kazaları da Rize’ye bağlıydı.

KaynakRize Belediyesi – Tarihçe ↗
Cumhuriyet’in ilk yılları

1933–1936: Rize merkezli Çoruh Vilayeti

Rize’nin yakın tarihindeki en önemli idari değişikliklerden biri, Rize ile Artvin’in üç yılı aşkın süre aynı vilayet çatısı altında yönetilmesidir.

1 Haziran 1933 tarihinde yürürlüğe giren 2197 sayılı Kanun ile Rize ve Artvin vilayetleri birleştirildi ve merkezi Rize olan Çoruh Vilayeti kuruldu. Yeni vilayet; Rize, Artvin, Pazar, Hopa, Şavşat ve Borçka olmak üzere altı kazadan oluşuyordu.

Birleşmenin ardından geniş, dağlık ve ulaşımı güç bir coğrafyanın Rize’den yönetilmesi idari sorunlara yol açtı. Yapı, 4 Kasım 1936 tarihinde kabul edilen 2885 sayılı Kanun ile yeniden düzenlendi. Rize ve Pazar kazaları ayrılarak merkezi Rize olan Rize Vilayeti yeniden kuruldu. Artvin, Borçka, Hopa ve Şavşat kazaları ile Erzurum’dan alınan Yusufeli kazası ise merkezi Artvin olan Çoruh Vilayeti içinde kaldı.

ℹ️

Önemli ayrıntı: 1936’da Rize yeniden il olurken Artvin merkezli vilayet bir süre daha “Çoruh” adını taşımaya devam etti. Çoruh Vilayeti’nin adı 1956 yılında yeniden Artvin olarak değiştirildi.

KaynaklarRize Belediyesi – Tarihçe ↗T.C. Artvin Valiliği – Artvin İli Tarihçesi ↗Karadeniz İncelemeleri Dergisi – Rize’nin Yakın Tarihine Bir Bakış ↗
Yol, eğitim ve şehir hizmetleri

Rize’nin modernleşme yılları

Cumhuriyet’in ilk yıllarında ulaşım, kültür, şehir planlaması ve elektrik alanındaki çalışmalar Rize’nin günlük yaşamını değiştirdi.

01

Rize–İspir yolu

Rize’yi iç bölgelere bağlamak amacıyla 1930’da yol yapımına başlandı. 1932’de 44 kilometrelik bölüm tamamlandığında çalışmalara 3.058 ücretli ve 4.200 gönüllü işçinin katıldığı kaydedildi.

02

Rize Halkevi

1932’de açılan Rize Halkevi; okuma yazma, kültür, sanat ve spor faaliyetleriyle Cumhuriyet’in ilk dönemindeki toplumsal yaşama önemli katkı sağladı.

03

Şehir düzenlemeleri

1936’da Atatürk Caddesi’nde parke çalışmaları tamamlandı; iskelenin iyileştirilmesi, yangın tehlikesi oluşturan ahşap yapıların düzenlenmesi ve kayık barakalarının yenilenmesi için çalışmalar yürütüldü.

04

Elektriğin gelişi

Elektrik altyapısı 1938’de kurulmaya başlandı ve 1940’ta hizmete girdi. İlk dönemde şebeke 5 kilometre uzunluğundaydı, 360 abone bulunuyordu ve elektrik yalnızca geceleri veriliyordu.

🗺️

1946 Kat’i İmar Planı: Yüksek mühendis ve mimar Nezihe ile Pertev Taner tarafından hazırlanan plan; yapıların kat sayısından cephe görünümüne ve kullanılacak renklere kadar ayrıntılı şehircilik kararları içeriyordu.

KaynakRize Belediyesi – Tarihçe ↗
İdari gelişim

Rize ilçelerinin şekillenmesi

Bugünkü ilçe yapısının önemli bir bölümü 1940’lı ve 1950’li yıllarda gerçekleştirilen düzenlemelerle oluştu.

Yılİlçe / merkezGelişme
1928PazarAtina kazasının adı Pazar olarak değiştirildi.
1944ÇayeliEski adı Mapavri olan yerleşim önce Çaybaşı, ardından Çayeli adıyla ilçe oldu.
1945GüneyceGüneyce ilçe statüsüne getirildi.
1947FındıklıFındıklı ilçe oldu.
1952İkizdereGüneyce’deki ilçe merkezi İkizdere’ye taşındı ve Güneyce ilçe teşkilatı sona erdi.
1953ArdeşenArdeşen ilçe statüsü kazandı.
1957Çamlıhemşin ve KalkandereHer iki yerleşim ilçe statüsüne kavuştu.
KaynakRize Belediyesi – Tarihçe ↗
Rize çay bahçeleri
🍃 Rize’nin kaderini değiştiren ürün

Çayın Rize’deki yeri ve önemi

Rize’nin bol yağışlı iklimi, nemi ve toprak yapısının çay yetiştiriciliğine uygun olduğunun anlaşılmasıyla Cumhuriyet’in ilk yıllarında bölgede çalışmalar başlatıldı. Zihni Derin’in öncülüğünde yürütülen çalışmalar sonucunda üretim giderek yaygınlaştı; 1940’lı yıllardan itibaren çay, Rize ekonomisinin temel faaliyetlerinden biri hâline geldi.

İstihdamÇay fabrikaları ve tarımsal üretim yeni iş alanları oluşturdu.
Kırsal ekonomiAile işletmeleri ve köy ekonomisi düzenli gelir kazandı.
Şehir kimliğiÇay, Rize’nin kültürü, misafirperverliği ve tanıtımıyla özdeşleşti.
Türkiye’nin çay merkeziRize, çay denildiğinde akla gelen ilk şehir hâline geldi.
Çay, Rize’de yalnızca bir tarım ürünü değil; günlük hayatın, emeğin, sohbetin ve şehir kültürünün ortak simgesidir.
Kısa kronoloji

Rize tarihinin dönüm noktaları

MÖ 8. yüzyıl

Kulku / Kulkha

Rize şehrinin birebir adı değil; Doğu Karadeniz ve Çoruh havzasıyla ilişkilendirilen eski bir bölge veya topluluk adı olarak değerlendirilir.

Antik Çağ

Kolkhis bölgesi

Rize, Yunan ve Roma kaynaklarında Kolkhis adı verilen geniş Doğu Karadeniz coğrafyasının içinde yer alıyordu.

MS 131

Rhizius

Arrianos, Trabzon’un doğusunda Rhizius adlı bir akarsudan söz etti. Bu ad, bugünkü Rize ile doğrudan bağlantılı bilinen en eski yazılı biçimlerden biridir.

Roma ve Bizans

Rhizios · Rhizus · Rhizaion

Farklı dillerin yazım ve telaffuz özellikleri nedeniyle yerleşimin adı birbirine yakın biçimlerde kaydedildi.

1204

Trabzon İmparatorluğu

Rize, Trabzon ile doğudaki kıyı yerleşimleri arasında önemli bir geçiş ve savunma noktası oldu.

1461–1470

Osmanlı hâkimiyeti

Trabzon’un fethinden sonra başlayan Osmanlı hâkimiyeti sonraki yıllarda Rize ve çevresinde kesinleşti.

1869

Rize Belediyesi

Trabzon Vilayeti Salnamesinde Rize’de belediye meclisi ve belediye reisi kaydedildi; bu tarih belediyenin kuruluş yılı kabul edilmektedir.

9 Mart 1916

Rus işgali

Birinci Dünya Savaşı sırasında Rize işgal edildi; halk göç ve ağır yaşam koşullarıyla karşılaştı.

2 Mart 1918

Rize’nin kurtuluşu

Rus ordusunun çekilmesiyle Rize işgalden kurtuldu. 2 Mart bugün kurtuluş günü olarak kutlanmaktadır.

29 Kasım 1923

Lazistan adı Rize oldu

Cumhuriyet’in ilanından sonra Lazistan adı yerine Rize adı resmen kabul edildi.

20 Nisan 1924

Rize il oldu

Cumhuriyet döneminde Rize vilayet, yani il statüsüne kavuştu.

1930–1932

Rize–İspir yolu

İç bölgelerle bağlantı kurmak amacıyla yürütülen yol çalışmalarına binlerce ücretli ve gönüllü işçi katıldı.

1932

Rize Halkevi

Açılan Halkevi eğitim, kültür, sanat ve spor faaliyetlerinin gelişmesine katkı sağladı.

1 Haziran 1933

Rize merkezli Çoruh Vilayeti

2197 sayılı Kanun ile Rize ve Artvin vilayetleri birleştirildi; merkezi Rize olan Çoruh Vilayeti kuruldu.

4 Kasım 1936

Rize Vilayeti yeniden kuruldu

2885 sayılı Kanun ile Rize ve Pazar kazaları ayrılarak Rize Vilayeti yeniden oluşturuldu; Artvin merkezli idari yapı Çoruh adıyla devam etti.

1938–1940

Elektriğin gelişi

1938’de başlatılan elektrik tesisatı 1940’ta hizmete girdi; ilk şebeke 5 kilometre uzunluğunda ve 360 aboneliydi.

1944–1957

Yeni ilçeler

Çayeli, Güneyce/İkizdere, Fındıklı, Ardeşen, Çamlıhemşin ve Kalkandere’nin idari yapıları bu dönemde şekillendi.

1940’lı yıllar

Çayın yükselişi

Çay tarımı yaygınlaştı; fabrikalar, istihdam ve yeni bir şehir ekonomisi oluştu.

RİZE

Yalnızca çayın ve yeşilin değil, yaşayan tarihin şehri

Rize’nin içinde bulunduğu bölge tarih boyunca Kulku, Kulkha ve Kolkhis gibi adlarla anıldı; bugünkü şehirle doğrudan bağlantılı adlar ise Rhizius, Rhizios, Rhizus ve Rhizaion biçimlerinde kayda geçti. Bu tarihî ad yüzyıllar içinde sadeleşerek bugünkü Rize biçimini aldı.

Rize; antik çağlardan Cumhuriyet’e uzanan tarihi, çayla dönüşen ekonomisi ve kuşaktan kuşağa aktarılan şehir hafızasıyla Doğu Karadeniz’in en önemli kültür merkezlerinden biridir.